De Oude Moskee van Tarsus – een kruisvaarderskerk die een minaret van het Oosten werd

In het hart van het oude Tarsus, aan de hoofdstraat van de oude stad, staat een gebouw waarin een millennium aan geschiedenis is samengevat in één gevel. De Oude Moskee van Tarsus is een voormalige kerk, gebouwd in 1102 tijdens de Eerste Kruistocht, toen de Noormannen de stad op de Seltsjoeken veroverden. Volgens de legende was de kerk gewijd aan de apostel Paulus, geboren in Tarsus en een van de belangrijkste apostelen van het christendom. In 1415 veranderde Ahmet Bey van de Ramazanoglu-dynastie de kerk in een moskee, waardoor het gebouw een tweede spirituele geboorte kreeg. De Oude Moskee van Tarsus, of Kilise Cami – 'Kerk-Moskee' – heeft nog steeds fresco's op het plafond met afbeeldingen van Jezus en de vier evangelisten: een stil getuigenis van het leven dat hier vroeger was.

Geschiedenis en oorsprong van de Oude Moskee van Tarsus

Tarsus is een van de oudste steden van Klein-Azië, gelegen in de provincie Mersin aan de zuidkust van Turkije aan de Middellandse Zee. Gedurende duizenden jaren wisselde de stad van eigenaar: Achaemenidisch Perzië, het Hellenisme, Rome, Byzantium, Arabische kalifaten, het Armeense koninkrijk van Cilicië, de Seltsjoeken, de kruisvaarders, de Ramazanoglu, de Mamelukken en het Ottomaanse Rijk. Elk van deze heersers heeft zijn stempel gedrukt op het stadsweefsel, en het gebouw van de huidige Oude Moskee is een levendige belichaming van deze lagen.

In 1102, toen de stad onder controle stond van de troepen van de Eerste Kruistocht, werd op deze plek een kerk gebouwd. Volgens de overlevering werd deze gewijd aan de heilige Paulus, die juist in Tarsus geboren was. Een kanttekening: deze kerk mag niet worden verward met een ander monument in Tarsus – de 19e-eeuwse Sint-Pauluskerk, die vaak voor hetzelfde gebouw wordt aangezien.

In 1198 vond er een opmerkelijke gebeurtenis plaats: Tarsus maakte toen deel uit van het Armeense koninkrijk van Cilicië. In dezezelfde kerk werd de eerste Armeense koning, Levon I van het geslacht van de Rubeniden, gekroond – kardinaal Konrad von Wittelsbach, die de paus vertegenwoordigde, zette hem de kroon op namens de Heilige Stoel.

In 1359 kwam Tarsus in handen van de Turkse Ramazanoglu-dynastie, en in 1415 veranderde heerser Ahmet Bey (regeerde 1383–1416) de kerk in een moskee door er een minaret aan toe te voegen. Het gebouw kreeg verschillende namen: Eski Cami ("Oude Moskee"), Kilise Camii ("Kerk-Moskee") en Baytemür Camii. Er zijn gedocumenteerde restauraties uitgevoerd in 1868 en 1900; de laatste renovatie werd voltooid in 2007.

Architectuur en bezienswaardigheden

De Oude Moskee van Tarsus beslaat samen met de aangrenzende binnenplaats een oppervlakte van 460 vierkante meter. De binnenafmetingen van het gebouw bedragen 19,3 × 17,5 meter; de breedte van het schip is 12,6 meter. Het is een relatief klein, maar rijk gedetailleerd bouwwerk, waarin de gotische oorsprong duidelijk te zien is.

Gevel en ingang

De hoofdingang bevindt zich aan de westzijde. De gevel is versierd met blinde bogen – reliëfachtige boognissen zonder doorgang: een kenmerkend element van de gotische architectuur. Bij de ingang staan twee halfzuilen van albast. Op de zuidelijke en noordelijke muren van het schip staan granieten halve zuilen, vermoedelijk gemaakt van bouwmateriaal van eerdere gebouwen die hier vroeger stonden.

Dak en constructie

Van buitenaf is het gebouw bedekt met een zadeldak — geen koepel. Dit is een bewaard gebleven kenmerk van de oorspronkelijke gotische basiliek: de kruisvaarders bouwden volgens West-Europese normen, waarbij tentdaken en zadeldaken de norm waren.

Plafondfresco's

De belangrijkste historische waarde van het interieur zijn de fresco's op het plafond. In het centrale deel van het plafond is Jezus Christus afgebeeld; aan weerszijden staan de vier evangelisten: in het oosten Johannes en Matteüs, in het westen Marcus en Lucas. Deze schilderingen zijn een direct erfgoed van het kerkelijk leven in de 12e-14e eeuw. Het feit dat ze bewaard zijn gebleven toen de kerk tot moskee werd omgebouwd, is een echte zeldzaamheid en een historisch belangrijk precedent van het naast elkaar bestaan van christelijk en islamitisch erfgoed in één ruimte.

Minaret en klokkentoren

Het gebouw heeft twee verticale accenten: de minaret in de zuidwestelijke hoek – een toevoeging uit het tijdperk van Ramazanoğlu – en de oude klokkentoren in de noordoostelijke hoek – een overblijfsel uit de kerkgeschiedenis. De tweestemmigheid van deze twee torens schept een zichtbaar beeld van de spirituele biografie van het gebouw.

Mihrab en aanpassing aan de islamitische cultuur

Aan de zuidelijke muur werd een mihrab toegevoegd – een nis die de gelovigen in de richting van Mekka wijst. Zo kreeg het gebouw een plattegrond die kenmerkend is voor een 'ulu jami' (kathedraalmoskee), terwijl de oorspronkelijke rechthoekige structuur behouden bleef.

Interessante feiten en legendes

• In 1102, toen de kerk werd gebouwd, viel Tarsus binnen het gebied van de Eerste Kruistocht. De Normandische troepen van Tancred van Galilea bezetten een deel van Cilicië; de aanwezigheid van de kruisvaarders verklaart het gotische karakter van de architectuur – die haar wortels in West-Europa heeft.
• In 1198 vond in dit gebouw de kroning plaats van Levon I, de eerste koning van het Armeense koninkrijk van Cilicië. Kardinaal Konrad von Wittelsbach, aartsbisschop van Mainz, zette hem namens de paus de kroon op, en later stuurde ook de Duitse keizer een symbolische kroon. Deze kroning maakte van de Armeense staat een erkend Europees koninkrijk.
• Het gebouw combineert christelijke en islamitische elementen die niet zijn vernietigd, maar naast elkaar bestaan: gotische bogen, granieten zuilen, plafondfresco's met Christus en de evangelisten — en een mihrab, een minaret en een nog steeds in gebruik zijnde moskee. Een dergelijke overlapping van tijdperken is een architectonische zeldzaamheid.
• De naam "Baytemür Camii", die in historische bronnen voorkomt, is mogelijk verbonden met de naam van de persoon die een van de restauraties heeft uitgevoerd. De exacte oorsprong van deze benaming is nog niet vastgesteld.
• De moskee ligt op loopafstand van andere historische monumenten in Tarsus: de 19e-eeuwse Sint-Pauluskerk, de Sint-Paulusput en andere bezienswaardigheden die verband houden met het apostolische erfgoed van de stad.

Hoe er te komen

Tarsus ligt 30 kilometer ten oosten van Mersin en 65 kilometer ten westen van Adana. De dichtstbijzijnde luchthaven is Adana (ADA). Er rijden regelmatig bussen en minibussen van Adana naar Tarsus; de reis duurt ongeveer 45 minuten. Vanuit Mersin is het ongeveer 30–40 minuten met de bus of dolmuş.

De moskee ligt in het centrum van Tarsus, aan de belangrijkste historische straat. GPS: 36.9178° N, 34.8978° O. Te voet vanaf het busstation van Tarsus is het ongeveer 15 minuten. De meeste bezienswaardigheden van Tarsus liggen binnen loopafstand van elkaar, dus als je in het centrum bent aangekomen, kun je ze allemaal bezoeken zonder extra vervoer.

Tips voor reizigers

De moskee is dagelijks geopend voor bezoekers, de toegang is gratis. Toeristen wordt aangeraden om niet tijdens het gebed te komen — zo kunt u het interieur rustig bekijken en de fresco's op het plafond goed bestuderen. Vrouwen moeten een hoofddoek dragen; schoenen moeten bij de ingang worden uitgedaan.

Neem een zaklamp mee of gebruik de zaklamp van je telefoon – de verlichting binnen is vrij beperkt en de fresco's op het plafond vereisen goed licht om ze in detail te kunnen bekijken. Een groothoeklens of de 'groothoek'-modus op je smartphone helpt je om de hele binnenruimte in beeld te brengen.

In Tarsus zijn ook de nabijgelegen monumenten een bezoek waard: de Sint-Pauluskerk (Aziz Pavlus Kilisesi) met de put van de apostel, de Romeinse Cleopatra-poort en de Tarsus Şelalesi-watervallen binnen de stadsgrenzen. Tarsus is de geboorteplaats van de apostel Paulus, daarom is het hele historische gedeelte doordrongen van bijbelse associaties. Voor een grondige verkenning kunt u het beste een hele dag uittrekken. De Oude Moskee van Tarsus is een zeldzaam monument waar een gotische basiliek, een Armeense kroningsplaats en een islamitische cultus samenkomen, wat het tot een van de meest veelzijdige historische plekken in de hele mediterrane regio van Turkije maakt.